Wieś nad malowniczą rzeczką Krutynią, uważaną za najładniejszy szlak kajakowy w Polsce.

               Na południowym krańcu powiatu Mrągowskiego wśród rozległych lasów stanowiących Puszczę Piską z dala od miasta znajduje się zagubiona wśród lasów miejscowość Krutyń. Krutyń - wieś położona malowniczo nad przepiękną rzeką Krutynią . Cała długość tej rzeki wysadzana jest z obu jej stron liściastymi drzewami, które swój cień rzucają na gładką tafle rzeczną. Głębokość rzeki wynosi przeciętnie 65 cm, dno ma porośnięte wodorostami i liliami wodnymi, a brzegi są dostępne, piaszczyste. Na wiosnę w niej mnóstwo ryb i raków, stanowi więc miejsce wypoczynku i przyjemności wszystkich uprawiających sport wędkarski i wodny. Nad brzegiem rzeki prowadzi ładna, osłonięta cieniem drzew alejka. Około 500 m za wsią równomiernie we wszystkich kierunkach są lasy mieszane z przewagą dębów. Dzięki swemu położeniu Krutyń jest miejscowością wczasową." Tak pięknie została opisana Krutyń w Kronice szkolnej w 1957 roku.
Zachowała się tu urocza, choć nieco chaotyczna drewniana zabudowa. Niewielkie parterowe chaty, niektóre ozdobione gankiem i okiennicami, stoją zwrócone szczytami lub kalenicami do krętych uliczek. W dawnej stodole z końca XIX w. obecnie mieści się poczta.

Historia

Nazwa  wsi  Krutyń  została  zapożyczona  od rzeki noszącej  teraz  oficjalną  nazwę  Krutynia. Na  mapie  Narońskiego  z  1663r. Figuruje  ona  jako ,,Krutynia''. Jest to nazwa  pochodzenia  staropruskiego; jak wiadomo język ten  był spokrewniony z językiem litewskim.

Nazwa ta oznacza  ,,rzekę  wartką i krętą'' , a nie jak niektórzy mylnie etymologizują , nazywając ją ,,krótką''.

              Początek  miejscowości  sięga  odległych  czasów. Powstała ona za wielkiego mistrza krzyżackiego, Fryderyka z  Myśnii [Friedrich von  Meissen], około 1500r.joko obronna stanica myśliwska w puszczy ,należącej  wówczas do wujostwa siesieńskiego. Stanica  została później przebudowana na zameczek  myśliwski, w którym schronił  się w czasie  panującej w prusiech dżumy, Książe Albrecht w r.1527. Zameczek ten figuruje też na mapie Prus C. Hennenbergera z r.1576.Następnie przebywał tam kilkakrotnie  kurfirst Jerzy Wilhelm w 1620r., a potem w 1621r., także dwukrotnie w 1627r. oraz w1629r.Było to w okresie wojny  trzydziestoletniej , rozgrywającej  się również  na terenie Brandenburgii. O istnieniu  zameczka w Krutyni wspomniano w tedy jeszcze w r.1674.

               Około 1651r.zameczek  stanowił siedzibę  nadleśniczego , do którego funkcji należało nadzorowanie wszystkich  lasów obwodzie kapitanatu   siesieńskiego. W tym okresie wzmogła się intensywna eksploatacja puszczy  celem  pomnożenia  dochodów państwowych. Powstały  wtedy liczne smolarnie ,budy potażowe. Obok siedziby nadleśniczego  powstała  niewielka osada, zamieszkała przez  drwali, traczy, smolarzy i innych pracowników leśnych.

            W  okresie  późniejszym , bo dopiero ok.1751 zlecono hutnikowi Grzegorzewskiemu założenie huty szkła nad  rzeką  Krutynią ,która  istniała  tylko do 1776r.Nazwano ją Krutyńską Szklarnią , która  stanowiła  zaczątek  późniejszej wsi Stara Ukta .

            Osada  Krutyń  była w 1782r. nadal  siedzibą  nadleśnictwa i podleśnictwa , liczyła 16 dymów . W pobliżu tej osady istniała  wówczas  Krutyńska Karczma z 1 dymem , a dalej w dół rzeki Krutyński  Piecek z 3 dymami.

W roku 1818 osada  Krutyń liczyła 27dymów i 151 mieszkańców , Krutyński Piecek -7 dymów i33 mieszkańców , a Krutyńska  Szklarnia [późniejsza Stara  Ukta]-30 dymów  299 mieszkańców .

              Wszystkie wymienione  wioski  zostały potem  wydzielone  spod  administracji leśnej  i uznane  za samoistne   gminy   polityczne . I  tak  Krutyń  i Krutyński Piecek  w r.1874, zaś  Ukta [Stara i Nowa]  nieco  wcześniej , bo 1806r.]

         Wieś Krutyń w roku 1939 liczyła 436 mieszkańców.

W 1934 r. Krutyń odwiedził  Melchior Wańkowicz, który wraz z córeczką - Tirliporkiem - spędzał na Mazurach wakacje uwiecznione w powieści Na tropach Smętka.

We wsi mieszkał Karol Małłek (1898-1969) mazurski pisarz i badacz folkloru, który zanotował wiele zwyczajów związanych z dożynkami i mazurską "jutrznią na gody", odpowiednikiem ogólnopolskich jasełek. Małłek jest autorem powieści "Dąb nad Mukrem" i "2 Mazur do Verdun".

Rzeka Krutynia i  Jezioro Krutyńskie

               Najpiękniejsze chyba zakątki Mazur znajdują się nad rzeką Krutynią (ok. 100 km długości), która wraz 17 jeziorami tworzy popularny szlak kajakowy. Szlak zaczyna się na Jeż. Warpuńskim na Pojezierzu Mrągowskim i prowadzi wśród morenowych pagórków do Jeż. Krutyńskiego, z którego wypływa właściwa Krutynią. Rzeka przecina Puszczę Piska i wpada do jeż. Bełdany.  Do jeziora prowadzi malownicza ścieżka przyrodnicza, która biegnie wzdłuż brzegów malowniczo wijącej się Krutyni. Wysokie brzegi porośnięte są starymi sosnami i dębami, tworzącymi nad dróżką zielony tunel. Do przejścia w sumie 4 km.  Jezioro i odcinek rzeki wchodzą w skład rezerwatu Krutynią (273 ha), w którym występują grądy (lasy z przewagą grabów) i lasy mieszane. Ciekawostką są rośliny wodne: gąbka słodkowodna i krasnorost.

                Na płytkim Jeż. Krutyńskim (55 ha) o regularnych brzegach i wydłużonym kształcie latem kwitną żółte grążele.